–Зборуваме за новиот моментум во политиката на проширување, не само за Северна Македонија, туку и за, или особено за, Албанија, Црна Гора и за целиот регион. Како го цените ова?
ЕУ сака да се прошири и кога не е можно да се земе Западниот Балкан како целина да се интегрира во еден чекор, што би било најдобро решение во моментов, можеби, стратегијата е ајде конечно со една или две земји, да успееме да ја завршиме интеграцијата до 2030, тоа е датумот што се „шири“ во моментов и гледаме дека особено за Црна Гора се има голем интерес да се заврши тоа. Исто и Албанија, иако, за Албанија не знаеме дали сите земји членки ќе се согласат, ама можеме да го земеме за сигурно дека за Црна Гора имаме полна поддршка од сите членки.
–Но, тука во регионот, сме сведочеле на многу „моментуми“ и претходно. По што овој „моментум“ е различен?
Мислам дека тоа во геополитичкото опкружување во кое живееме сега Европа тешко учи дека, нема да речам дека сме напуштени, ама дека треба да се грижиме сами за себе за безбедноста, за сигурноста, за воените капацитети. Војната во Украина се уште не е завршена, немаме прекин на огнот, никој не го знае исходот од преговорите и новата стратегија на САД покажа дека Европа не е толку голем приоритет, како што беше порано и тоа значи дека конечно ќе мора да го интегрираме целиот континент во оваа мултинационална структура за да можеме да се грижиме за себе. Тоа е вистинскиот момент и исто така тука е фактот дека ние чувствуваме закани во Европа. Не е тука само Русија, има геополитички ривали кои не се членки и кои имаат различни општествени или политички модели и затоа треба да го туркаме овој модел за тие кои со развој и вредности на континентот се блиску до нас да се интегрираат во ЕУ.
–Ќе се навратиме на гео-политиката. Но, пред тоа, споменавте дека не сите членки се среќни со албанската интеграција. Поентата е дека дури и да заврши целиот процес во рамки на ЕК, на крај повторно доаѓа до одредени членки. Таков е процесот. Значи нема гаранции дека и овие земји, Албанија, Црна Гора кои немаат билатерални прашања можат да станат членки поради оваа процедура. Мислите ли дека Европа сериозно размислува во насока на менување на процедурата и на самиот процес?
За да се смени процедурата и процесот… знаете, имаме принцип на консензус
И ви треба консензус за да го укинете консензусот…
Да, ни треба консензус за да го надминеме тоа. Не го гледам тоа во моментов, не гледам како би го направиле тоа. Кога се работи за оние земји кои можеби не се толку ентузијасти за проширувањето, па, тие имаат и домашни проблеми, населението не е за проширување, оти, на пример се грижи за субвенции во земјоделството, знаете, ние имаме комплексен систем за поддршка и давање на субвенции од европскиот буџет и ако „колачот“ не е зголемен, а зголемен е бројот на членки тоа загрижува. Гледате различна слика во моментов и кога се работи за преговорите за Договорот со Меркосур, има некои земји членки што не се толку ентузијасти како што е Германија. Има различни причини, исто тука е и прашањето дали кога го мериме владеењето на правото или можното зајакнување на економската или одбранбената ситуација, што е поважно. И можеби некои членки го мерат едното или другото на различен начин. Затоа и имаме различен пристап и мислења.
Франција не е ентузијаст за проширувањето, тоа е горката вистина
–Пред некој ден, Франција стави вето за две области за пристапувањето на Црна Гора. Беше тоа за други теми, за земјоделство, но многумина експерти рекоа дека позади тоа има политичка неподготвеност во официјален Париз да се поддржи проширувањето. Како ја цените позицијата на Франција? И треба да имаме на ум дека таму ќе има и избори наскоро…
Сето тоа е поврзано. Ако видите анкети во Франција, меѓу граѓаните, никогаш немало голем ентузијазам за проширување. Тоа е горката вистина. Се разбира и политичарите кои сакаат да бидат реизбрани или сакаат да спречат Мари Ле Пен или некој од нејзините блиски луѓе да дојдат во Елисејската Палата… сето тоа е поврзано. Но, исто така е точно Франција, за разлика од Германија, никогаш не била ентузијаст за проширување, особено на Балканот. И мислам дека ова не е ни тајна, ова што сега го зборувам. Но, за тоа има причини. Дури и во преговорите за подобар Договор за царини со САД, некои земји членки не сакаа да притискаат со контра мерки, оти беа загрижени дека за некои специјални производи може да има уште поголеми царини. Кога треба да координирате 27 различни земји, со различен интерес, сето тоа е комплексен процес.
–Не е лесно. Овој забрзан процес во Албанија и Црна Гора, Како мислите дека ќе влијае во регионот? На пример, во Северна Македонија, можеби и во Косово, Србија, оти регионот има историја на конфликти.
Од гледна точка на Северна Македонија можам да разберам дека тука луѓето чувствуваат разочарување, оти во минатото, Македонија беше „фронтранер“, кога имавме двојка со Албанија, а сега е обратно, поради причини кои практично не се целосно во рацете на земјата, барем во перцепцијата, кога се работи за билатерални прашања со соседи, а не за реформи. Да, тоа може да биде провокација, но, од друга страна кога овие земји ќе успеат да станат членки и ќе го видите развојот, подобрувањата, тоа може да биде и мотивација да се направат некои приспособувања во брзината на реформите и исто така кога станува збор за договорите со соседите. Но, знам ова е многу тешко прашање, особено кога зборуваме за Косово и Србија. Знаете, јас сум директор исто така и за канцеларијата во Косово. За Бугарија и за Северна Македонија, искрено, во моментов немам идеи како да се надмине ова. Позициите се многу јасни од двете страни и мислам дека мора да има понатамошно посредување меѓу двете земји. Меѓу Северна Македонија и Бугарија би рекол тоа ќе биде и полесно отколку меѓу Косово и Србија. Јасно е зошто, тука немаше војна, тука зборуваме за различна интерпретација на одредени нешта, а меѓу Србија и Косово ситуацијата е поинаква.
За Бугарија да попушти за Македонија, треба да добие нешто за возврат од ЕУ
–Споменавте посредување. Тоа значи дека процесот не е готов. Немаме решение, без разлика што некои луѓе мислеа дека таканаречениот Француски предлог ќе донесе некаков тип на решение, очигледно не донесе. Значи, процесот е отворен. Ама не сведочиме на никакви контакти, нема дијалог, нема состаноци меѓу надлежните од двете земји. Како да се надмине ова? Како да се ре-воспостават разговорите?
Мора да се има подготвеност за поместување од двете страни. Ако земеме предвид како процесот во ЕУ работи, обично една земја покренува прашање, оти на друго поле сака да има концесии и јас верувам дека мора да биде исто така и со Бугарија. Кога Бугарија ќе попушти во дадена позиција за Северна Македонија, во друго поле во ЕУ да добие нешто за возврат. Тоа е начинот како ЕУ функционира. Го споменав Меркосур Договорот. Не верувам дека сите земји кои сега отвораат прашања навистина имаат нешто против Договорот или имаат нешто друго на ум што сакаат да го добијат. Ова е начинот на функционирање. За жал. Но, тоа така си функционира.
–Како ја цените позицијата на македонската Влада дека ни треба некаков тип на гаранции за процесот да продолжи?
Имајќи ја предвид историјата на европските интеграции, или обидите или целта за пристапување, во 2025 мислам дека е многу разбирливо што Владата тука вели – може да ни кажете или ветите сешто, но за жал, во минатото, во нашата перцепција не беше како што ветивте. Јас верувам, дека без нешто да се презентира за Владата тука како дополнителни гаранции или дополнителни документи… Сепак, мислам дека има различни опции. Полесно ќе биде за владата тука да каже, ок, правиме чекор напред, оти се потпираме и на некој друг за Францускиот предлог. Но, Владата тука не е во позиција да го турка тоа. Видовме што се случи во јули во Европскиот Парламент, кога стана збор за Извештајот за напредокот, за македонскиот јазик и идентитет, дури тоа беше избришано. И мислам дека тоа беше доказ и за Владата дека е многу неопходно да бара дополнителни гаранции. Значи…
Брзо се заборави Кочани
–Значи валидно е. Како велат – песимист е оптимист со искуство. Тоа е нашата позиција. Зборувајќи за реформите. Колку е важно за земјата да продолжи со реформите без разлика на ветото од Бугарија? И каде ја гледате најголемата слабост?
Реформирањето на сопствената земја, имплементирањето на подобрувања не е нешто што го правите за друг, туку за сопствените граѓани. Главен интерес е за земјата да се развива понатаму. Ова не е нешто што ЕУ треба како учителка да каже дека мора да го направите. На секој мора да му е јасно – не го правите за никој, туку за себе! Кога станува збор, пак, за која област, погледнете ги само анкетите, каде луѓето се најнесреќни – тоа е владеењето на правото, правдата. Мислам дека тоа е нешто на кое земјата мора да работи. Речиси заборавивме на Кочани, ама Кочани беше доказ кога институциите не работат соодветно поради целиот дефицит на легислатива, почитување на правила…
–Одговорност…
Да, да… Во интерес на сите тука е институциите да работат. Не е само во некој личен интерес на некои научници по универзитети или функционери во јавната администрација. Мислам дека ова се главните полиња каде мора да се подобрите. Но, реков, сите анкети, не само ние, и наши и други индицираат дека ова е најважно. Исто така и образованието и генерално дека државните институции работат. Здравствена грижа, тоа е уште една поента. Оти, кога ги прашувате луѓето зошто сакаат да ја напуштат земјата, во мојата перцепција, тоа не е главно оти ќе добијат илјада или две илјади евра повеќе во голем град во Западна Европа, туку е поради функционирањето на институциите.
–Квалитетот на живот, во целина. Ова што го кажавте се многу важни аспекти. Здравствена заштита, образование, владеење на правото, но и европските интеграции. Се чини дека главната опозиција, власта немаат консензус. Целиот политички дијалог во земјата е отруен од овој политички и дневно – политички наратив. Како да се надмине ова? Тука сте долг период веќе и може да го видите овој судир да речеме меѓу двата наративи. Како да се надмине ова и да го направиме дијалогот поконструктивен?
Речиси пет години како ги минувам во Вашата прекрасна земја, но… ха…
–Прашање од милион долари!?
Да, многу е тешко да се одговори. Дури и во Германија гледаме ситуација дека полека ја напуштаме почвата каде зборуваме за најдобри решенија, на сметка на обвинувања за политичкиот опонент дека е лоша личност. Значи, практично…
–Да, ова е глобален проблем. Политичката култура се влошува.
Да, да, да… Зборувате со „зло“, а не со политички противник. Но, ова е за жал, нешто што како што рековте, ги труе процесите. Опозицијата има полно право и мора да ја критикува владата кога мисли дека некои мерки не се добри за развој на земјата, но на начин – овој закон не е добар, оти не го зема предвид ова или она. А одговорот на Владата треба да биде – да, ова е добро, оти веруваме дека ги има овие ефекти. Ама, да се навлезе во вакви дебати, тоа е навистина прашање за политичка култура и мора да се надмине. Ние даваме скромен придонес преку нашата програма за стипендии и имаме двајца министри, наши стипендисти, некои работат и во администрацијата. Верувам дека овие луѓе се меѓу најконструктивните, кои сакаат нештата да ги решаваат за доброто на земјата, не само за да се претстават себеси подобар од другите идиоти, лоши луѓе, Но, ова е бавен процес. Не е само на политичко ниво. И во општеството може да сведочите на слично поведение. И тоа што го гледате во општеството тоа се развива и на овие нивоа. Исто и во Германија, тоа што го гледате во политиката го гледате и меѓу граѓаните. Имаме многу пополаризирана општествена клима, не прифаќаме мислења на друг, престанавме да зборуваме меѓу себе, само велиме – јас сум во право, ти си лош, па гледате, не е само прашање на политичката класа, туку и на општеството.
Пораките од САД кон ЕУ не беа различни и во време на Обама
–Да, тука е и улогата на медиумите, кои поддржуваат ваков тип на агресивен дијалог. Да се навратиме на гео-политичкиот аспект. Споменавме накратко што се случува со светот. Како ја гледате позицијата на Европа во оваа насока? И како проширувањето всушност ќе помогне на Европа да биде порелевантна, постабилна, поприсутна на сцената?
Кога гледате големи играчи, како Кина, САД, Русија, Русија во воена смисла, инаку не се споредува со САД или Кина. Ако Европа сака да си ја задржи позицијата што ја има првенствено треба да научиме да зборуваме во еден глас. Овој заеднички глас ќе го направиме посилен, со повеќе членки, кои се дел од тој глас, што значи проширувањето ќе го помогне тоа. Да, во моментов се уште не можеме тоа да го видиме дека се случува. Се уште има и меѓу земјите членки, не би рекол поради себични, но поради национални интереси блокираат заеднички процеси, оти сакаат подобар договор за своите земји и мислам дека ова е проблем. На пример оние кои не сакаат да ги раскинат бизнис релациите со Русија или набавката на енергенси, овие нешта мора да се надминат.
–Но, се чини дека не е само интересот, бизнис, или каков и да е, туку и идеологијата. Гледаме различни земји членки, кои не ја споделуваат баш вистинската европска идеологија базирана на вредности, на промоција на овие вредности. Мислам дека можеби проблемот е и подлабок, отколку само чист интерес.
Уф… да! Тоа е вистина. Имаме влади во ЕУ кои се надвор од тоа што го сметаме за здрав разум или би требало да се смета за здрав разум, самата основа на вредностите. Но, никој не доаѓа туку така на власт. Значи мораме да ги прашаме и граѓаните на овие земји зошто гласаат така. Исто како што мора да прашаме зошто во Западна Европа популистичките крила, на крајната десница, стануваат посилни? Не може само да ги осудуваме овие движења, туку мора да се запрашаме зошто ова се случува. Ова е еднакво важно како и да се бориме со овие мислења!
Браун е дециден дека не е доволно само да сме згрозени што гласачите низ Унијата се почесто го даваат својот глас за радикалните движења:
„ Имаме влади во ЕУ кои се надвор од тоа што го сметаме за здрав разум или би требало да се смета за здрав разум. Но, никој не доаѓа туку-така на власт. Значи мораме да ги прашаме и граѓаните на овие земји зошто гласаат така. Не може само да ги осудуваме овие движења, туку мора да се запрашаме зошто ова се случува. Ова е еднакво важно како и да се бориме со нив!“, вели тој и додава дека прашање од милион долари е како да се врати изгубената политичка култура на дијалог каде политичкиот противник се напаѓа аргументирано, а не се смета за зло.“
-Да се адресира коренот!
Да! Живееме во тешки времиња. Јас сум тука пет години, кога ќе размислам што се случи во последните пет години во Европа, во Германија. Ја имавме кризата со пандемијата што донесе големо влијание во нашите општества, потоа војната со руската агресија, инфлацијата. Македонските граѓани тоа го знаат, но и ние го имавме тоа. Ова понекогаш го олеснува патот на оние кои имаат лесни одговори за вакви предизвици. И можеби во моментов не можеме да дадеме лесни одговори на многу нешта. На крајот, тоа што фондациите како КАС го прават во граѓанското образование и дополнително помагање во давањето на информации за да се има пошироката слика, тоа е нешто што мора да се случува. Видовте, Австралија ги блокираше социјалните медиуми за малолетници. Дали е ова вистинскиот начин? Не знам! Не можете да спречите информации, барем не ако сакате да останете слободно општество. Мораме да се справиме со ова. Но, се разбира не е лесно да се дадат во десет секунди одговори што ќе ги надмудрат сите лесни одговори што ги даваат другите. Не е ова лесно време, дефинитивно.
–За крај, како ја гледате новата стратегија што дојде од Вашингтон? Трансатлантските релации се веќе потресени, да го кажеме ова благо. Што мислите дека овој Документ ќе инспирира во Европа?
Се уште во многу изјави и медиумски извештаи може да видите некои шок бранови. Многу беше отворено, многу директно. Можеби знаевме дека нешто вакво се случува во САД, но ова беше многу, многу отворено. Но, ако сме многу искрени, да се навратиме на многу повеќе ценетиот Барак Обама, тој кажа – зголемете ги вашите трошења за одбрана, сакаме да го префрлиме нашето внимание кон Пацификот. Ова не е нешто…
–Тој малку го нашминка тоа, но, да, пораката беше иста.
Затоа што на Трамп само не му е грижа за никакви правила на учтивост, тој си зборува како што му доаѓа на ум. Но, можеби ова е ултимативно ѕвоно за Европа конечно да почне да се грижи за себе кога станува збор за воени капацитети и сите поврзани нешта. Но, не е само одбраната. Не знам како беше тука примено, ама пред четири, пет недели, Кина го презентираше новото правило за извоз на таканаречени ретки минерали, кои не се само за воена опрема, туку и за многу уреди, ни требаат за производство. Германија е исто на некој начин заглавена, имаме унилатерална зависност од тоа и тоа е исто така е дел од реагирање на таков развој, на гео-политичкиот развој, да се биде свесен дека не можеме да сметаме дека за било што некој друг ќе ни ја заврши нашата работа и секако ако Германија сама преговара со некој да добие, не знам, литиум, тогаш е потешко, отколку ако 27 земји заедно преговараат за истата работа и тоа е мислам лекцијата што беше научена – и да, конечно мораме да почнеме да ги опремуваме и нашите воени капацитети.
-Ќе видиме како ќе се дејствува за ова и ќе го следиме развојот, секако. Ви благодарам за ова отворено интервју и за пораките.
Ви благодарам Вам.
