Автор:
Мартин Тасевски, магистер по казнено право
Трагедијата на жената и детето не е само кривично дело на еден сторител, таа е прашање што оди подлабоко: дали институциите знаеле – и дали реагирале?
Во повеќето вакви случаи, по трагедијата дознаваме ист шаблон:
-имало претходни закани.
-имало пријава.
-имало службена белешка.
-се „постапувало“.
Но што значи „се постапувало“ кога исходот е фатален?
Семејното насилство не е приватен конфликт. Тоа е кривично дело кое се гони по службена должност кога се исполнети елементите на закана, телесна повреда, присилба или загрозување на сигурност. Тоа значи дека обвинителството нема право да чека иницијатива од жртвата. Има обврска да реагира веднаш штом постои сознание за ризик.
Таа обврска не е само домашна правна норма. Таа е европски стандард.
European Court of Human Rights во предметот Opuz v. Turkey утврди дека државата е одговорна кога институциите знаеле или морале да знаат за реален и непосреден ризик – а не презеле разумни мерки за заштита.
Со други зборови: пасивноста има правна тежина.
Проблемот не е само во законот – туку во неговата примена
Македонското законодавство формално овозможува гонење по службена должност. Но во пракса, предметите често зависат од:
– упорноста на жртвата,
– нејзината храброст да сведочи,
– нејзината одлука да не се повлече.
Тоа е погрешен модел.
Жртвата на семејно насилство често е под психолошка, економска или емоционална зависност. Повлекувањето на исказ не смее автоматски да значи повлекување на државата.
Што мора да се промени?
1. Јасна инкриминација на континуирано семејно насилство
Насилството ретко е изолиран инцидент. Тоа е циклус. Контрола. Закана. Деградација. Законот мора јасно да го препознае континуитетот како посебна форма на криминалитет, а не да го распарчува во поединечни „настани“.
2. Законски рок за обвинителска одлука
Потребен е задолжителен рок за одлука за отворање истрага, со писмено образложение и можност за контрола. Без рок, неактивноста останува невидлива.
3. Постапување независно од волјата на жртвата
Медицински извештаи.
Службени белешки.
Сведоци.
Дигитални комуникации.
Државата располага со доволно инструменти за докажување. Прашањето е дали ги користи со потребната сериозност.
4. Анализа на институционален пропуст
Секој случај со тешка последица треба да биде предмет на независна институционална анализа:
-дали имало претходни пријави?
-дали бил проценет ризикот?
-дали биле изречени мерки?
-дали некој пропуштил да реагира?
Без системска анализа, трагедиите остануваат индивидуализирани – наместо препознаени како структурен проблем.
Суштинското прашање
Семејното насилство е тест за владеењето на правото.
Обвинител што не постапува по службена должност не е неутрален.
Тој прави избор.
А изборот да се одложи реакцијата понекогаш значи да се одложи заштитата – сѐ додека не стане предоцна.
Трагедијата на жената и детето не смее да остане медиумска вест што ќе избледи по неколку дена. Таа мора да стане повод за системска реформа. Бидејќи кога државата знае – а молчи – молкот станува дел од проблемот.
